Chuyển đến nội dung

Sở thích ngoài giờ làm: vì sao giúp bạn vui và khỏe hơn?

Sở thích ngoài giờ làm gắn với ít trầm cảm, ít căng thẳng và hài lòng với cuộc sống hơn. Khoa học giải thích vì sao và cách bắt đầu lại khi bạn bận.

Sở thích ngoài giờ làm: vì sao giúp bạn vui và khỏe hơn?

Bạn còn nhớ lần gần nhất mình làm một việc chỉ vì thấy vui, không vì deadline, không vì ai giao? Với nhiều người đi làm, sở thích ngoài giờ làm là thứ bị cắt đầu tiên khi lịch kín. Tối về thì mệt, cuối tuần thì dọn nhà, còn lại vài chục phút cũng trôi theo màn hình điện thoại.

Nhưng các nghiên cứu theo dõi hàng chục nghìn người cho thấy một điều đáng nghĩ: người có sở thích thường ít triệu chứng trầm cảm hơn, tự thấy khỏe hơn và hài lòng với cuộc sống hơn. Bài này tổng hợp những gì khoa học đã đo được, giải thích vì sao một thú vui nhỏ lại giúp bạn “sạc pin” sau giờ làm, và cách bắt đầu lại khi bạn đang rất bận.

Câu trả lời ngắn: Có sở thích gắn với tâm trạng tốt hơn, ít căng thẳng hơn và hài lòng với cuộc sống hơn, theo nghiên cứu trên 93.263 người ở 16 nước. Sở thích giúp đầu óc rời khỏi công việc, cho cảm giác tiến bộ và tự chủ. Bạn không cần giỏi, chỉ cần đều đặn vài buổi ngắn mỗi tuần.

Tóm tắt nhanh

  • Nghiên cứu đăng trên Nature Medicine (9/2023) theo dõi 93.263 người từ 65 tuổi ở 16 nước: có sở thích gắn với ít trầm cảm hơn, hạnh phúc hơn, hài lòng hơn.
  • Ở người 19–89 tuổi, nhiều thời gian vui chơi gắn với huyết áp và cortisol thấp hơn.
  • Sở thích tạo ra 4 trải nghiệm hồi phục: tách rời công việc, thư giãn, làm chủ, kiểm soát.
  • Hoạt động sáng tạo ngoài giờ còn gắn với cách giải quyết vấn đề sáng tạo hơn ở chỗ làm.
  • Các nghiên cứu này là quan sát: cho thấy liên hệ mạnh, chưa chứng minh nhân quả tuyệt đối.

Nội dung chính

  1. Sở thích là gì, khác gì giết thời gian?
  2. Nghiên cứu 93.263 người ở 16 nước nói gì
  3. Cơ thể phản ứng ra sao khi bạn vui chơi
  4. Vì sao sở thích giúp hồi phục sau giờ làm
  5. Sở thích sáng tạo có giúp làm việc tốt hơn?
  6. Chọn sở thích theo kiểu mệt của bạn
  7. Khi sở thích biến thành áp lực
  8. Hiểu lầm phổ biến
  9. Cách bắt đầu lại cho người bận
  10. Câu hỏi thường gặp

Sở thích là gì, khác gì giết thời gian?

Nhóm nghiên cứu của University College London (Anh) định nghĩa sở thích (hobby) là những hoạt động bạn làm trong thời gian rảnh để thấy vui. Danh sách rất rộng: vẽ, làm đồ thủ công, đọc sách, chơi trò chơi, chơi thể thao, làm vườn, làm tình nguyện hay sinh hoạt câu lạc bộ.

Điểm chung không nằm ở hoạt động cụ thể mà ở lý do bạn làm nó. Bạn tự chọn, làm vì thích, và thường có cảm giác tiến bộ theo thời gian. Ngược lại, “giết thời gian” như lướt mạng xã hội vô định cũng diễn ra lúc rảnh, nhưng thường làm theo quán tính và khi dừng lại, bạn thấy mệt hơn chứ không nhẹ đầu hơn.

Hãy hình dung hai buổi tối giống hệt nhau về thời lượng. Một buổi bạn ngồi đan dở chiếc khăn, cuối giờ thấy thêm được mười hàng. Buổi kia bạn lướt video ngắn, cuối giờ không nhớ mình đã xem gì. Cả hai đều là “nghỉ”, nhưng chỉ một buổi để lại thứ gì đó cho bạn.

Infographic so sánh sở thích với giết thời gian khi rảnh rỗi
Sở thích và giết thời gian cùng diễn ra lúc rảnh, nhưng khác nhau ở cảm giác để lại.

Điều này không có nghĩa xem phim hay chơi game là xấu. Nếu bạn chủ động chọn một bộ phim, xem trọn vẹn và thấy thích, đó vẫn có thể là sở thích. Ranh giới nằm ở chỗ bạn làm chủ thời gian hay thời gian trôi qua bạn.

Cuộn len màu tím than cắm hai que đan bằng gỗ đặt trên rổ len trắng
Đan len là kiểu sở thích chậm, dùng tay và cho thấy tiến bộ rõ sau mỗi buổi. Ảnh: Olliss fomaolea/Wikimedia Commons, CC0

Nghiên cứu 93.263 người ở 16 nước nói gì

Ngày 11/9/2023, tạp chí Nature Medicine đăng nghiên cứu về sở thích và sức khỏe tinh thần ở người từ 65 tuổi do Hei Wan Mak, Daisy Fancourt và cộng sự thực hiện. Nhóm gộp 5 bộ dữ liệu theo dõi dài hạn ở Anh, Nhật Bản, Mỹ, Trung Quốc và 12 nước châu Âu, tổng cộng 93.263 người ở 16 quốc gia, mỗi người được khảo sát qua 3 đợt trong 4–8 năm.

Infographic quy mô nghiên cứu sở thích 93.263 người ở 16 nước
Quy mô nghiên cứu: 93.263 người, 16 quốc gia, theo dõi 4–8 năm.

Tỷ lệ người có sở thích chênh lệch rất lớn giữa các nước: từ 51,0% ở Tây Ban Nha đến 96,0% ở Đan Mạch. Thụy Điển 95,8%, Nhật Bản 90%, Anh 78,1%, Mỹ 56,2%. Ở Trung Quốc, con số là 37,6% nhưng bộ dữ liệu chỉ hỏi về sở thích mang tính xã hội nên không so trực tiếp được.

Biểu đồ thanh tỷ lệ người có sở thích ở Đan Mạch, Thụy Điển, Nhật Bản, Anh, Mỹ, Tây Ban Nha
Tỷ lệ người từ 65 tuổi có sở thích ở một số nước trong nghiên cứu.

Kết quả chính: khi một người có sở thích, người đó có xu hướng ít triệu chứng trầm cảm hơn, tự đánh giá sức khỏe tốt hơn, hạnh phúc hơn và hài lòng với cuộc sống hơn. Trong bốn kết quả, sự hài lòng với cuộc sống có liên hệ mạnh nhất. Sở thích ở đợt khảo sát trước còn dự báo kết quả tốt hơn ở đợt sau.

Infographic bốn kết quả tốt gắn với việc có sở thích
Bốn kết quả gắn với việc có sở thích; hài lòng với cuộc sống có liên hệ mạnh nhất.

Hai chi tiết đáng chú ý. Thứ nhất, kết quả khá giống nhau giữa các nước: yếu tố quốc gia giải thích dưới 9% khác biệt, nghĩa là lợi ích không phụ thuộc nhiều vào văn hóa. Thứ hai, theo thông cáo của UCL, kết quả vẫn đứng vững sau khi tính đến tình trạng hôn nhân, việc làm và thu nhập hộ gia đình.

Nhóm tác giả cũng nói rõ giới hạn: đây là nghiên cứu quan sát nên không thể chứng minh chắc chắn sở thích là nguyên nhân. Câu hỏi khảo sát ở mỗi bộ dữ liệu cũng khác nhau đôi chút. Vì vậy, cách đọc đúng là “có sở thích gắn với nhiều điều tốt và có dấu hiệu tác động thật”, không phải “chơi một môn là hết trầm cảm”.

Cơ thể phản ứng ra sao khi bạn vui chơi

Nghiên cứu 16 nước tập trung vào người lớn tuổi. Vậy người đang đi làm thì sao? Năm 2009, nhóm của Sarah Pressman công bố trên tạp chí Psychosomatic Medicine kết quả từ 1.399 người 19–89 tuổi, gộp từ 4 nghiên cứu ở Pittsburgh (Mỹ).

Họ dùng thang đo 10 hoạt động thư giãn, gồm cả thời gian yên tĩnh một mình, gặp gỡ bạn bè, ăn cùng người khác, du lịch, hòa mình vào thiên nhiên, chơi thể thao và sở thích riêng. Người càng hay có những khoảng thời gian này thì càng có huyết áp thấp hơn, hormone căng thẳng cortisol thấp hơn, vòng eo và chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp hơn. Về tinh thần, họ ít triệu chứng trầm cảm hơn, nhiều cảm xúc tích cực hơn và hài lòng với cuộc sống hơn.

Nhiều mảnh ghép hình màu xanh da trời rải trên mặt bàn gỗ
Ghép hình là sở thích yên tĩnh, hợp với người đã nói và họp nhiều trong ngày. Ảnh: Jared Tarbell/Wikimedia Commons, CC BY 2.0

Một nghiên cứu khác của Matthew Zawadzki và Joshua Smyth (Annals of Behavioral Medicine, 2015) theo dõi hơn 100 người làm giờ hành chính trong 3 ngày liên tiếp. Người tham gia được hỏi ngẫu nhiên trong ngày về việc đang làm và mức căng thẳng, đồng thời đeo điện cực đo nhịp tim. Theo thông báo của Đại học California Merced, gần như tất cả đều giảm căng thẳng và nhịp tim khi đang làm hoạt động giải trí, và tác dụng còn kéo dài vài giờ sau đó.

Infographic huyết áp, cortisol, vòng eo và tâm trạng ở người hay có thời gian vui chơi
Những chỉ số cơ thể và tinh thần gắn với thời gian vui chơi, theo Pressman và cộng sự (2009).

Cả hai nghiên cứu đều có giới hạn: nghiên cứu năm 2009 là cắt ngang, nghĩa là chụp một thời điểm, nên cũng có thể người khỏe hơn thì dễ dành thời gian vui chơi hơn. Dù vậy, hướng đi của các kết quả khá nhất quán.

Vì sao sở thích giúp hồi phục sau giờ làm

Để hiểu cơ chế, hãy mượn khung đo hồi phục của hai nhà tâm lý học tổ chức Sabine Sonnentag và Charlotte Fritz, công bố năm 2007 trên Journal of Occupational Health Psychology. Họ xác định 4 trải nghiệm giúp người đi làm “hồi sức” sau giờ làm, và đã kiểm tra rằng 4 trải nghiệm này tách biệt được với nhau.

  • Tách rời tâm lý (psychological detachment): đầu óc thật sự rời khỏi công việc, không nghĩ tiếp về email hay deadline.
  • Thư giãn (relaxation): nhịp chậm lại, cơ thể và tâm trí dịu xuống.
  • Làm chủ (mastery): học điều mới, vượt qua thử thách vừa sức ngoài công việc.
  • Kiểm soát (control): tự quyết định làm gì, lúc nào, theo cách nào.
Infographic bốn trải nghiệm hồi phục sau giờ làm: tách rời, thư giãn, làm chủ, kiểm soát
Bốn trải nghiệm hồi phục theo khung đo của Sonnentag và Fritz (2007).

Ngồi xem điện thoại có thể cho bạn thư giãn nhưng hiếm khi cho cảm giác làm chủ. Một sở thích tốt thường chạm được cả bốn: khi tập một bản nhạc mới, bạn không thể vừa bấm hợp âm vừa nghĩ về cuộc họp ngày mai (tách rời), bạn tiến bộ từng chút (làm chủ), và không ai giao chỉ tiêu cho bạn (kiểm soát).

Đây cũng là lý do sở thích bổ trợ rất tốt cho các thói quen như nghi thức kết thúc ngày làm việc: nghi thức giúp bạn đóng cửa công việc, còn sở thích cho bạn một nơi để đi tới sau khi cửa đã đóng. Nếu bạn đang thấy dấu hiệu kiệt sức nghề nghiệp, việc thiếu hẳn các trải nghiệm hồi phục này thường là một phần của vấn đề.

Các tuýp màu bột gouache, khay pha màu và ba cây cọ vẽ trên nền xám
Vẽ màu cho cả cảm giác thư giãn lẫn làm chủ: mỗi bức sau thường khá hơn bức trước. Ảnh: Jeff Dahl/Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Sở thích sáng tạo có giúp làm việc tốt hơn?

Nhiều người ngại dành thời gian cho sở thích vì nghĩ đó là “thời gian không hiệu quả”. Một nghiên cứu năm 2014 của Kevin Eschleman và cộng sự (Đại học San Francisco State, đăng trên Journal of Occupational and Organizational Psychology) cho thấy điều ngược lại.

Nhóm khảo sát 341 nhân viên và một nhóm thứ hai gồm 92 đại úy Không quân Mỹ; ở nhóm sau, hiệu suất công việc do đồng nghiệp và cấp dưới chấm thay vì tự đánh giá. Người hay làm hoạt động sáng tạo ngoài giờ có xu hướng giải quyết vấn đề sáng tạo hơn và hay giúp đỡ đồng nghiệp hơn ở nơi làm việc.

Infographic nghiên cứu sở thích sáng tạo và hiệu suất công việc với 341 nhân viên và 92 đại úy
Hoạt động sáng tạo ngoài giờ gắn với cách làm việc sáng tạo và tinh thần hỗ trợ đồng nghiệp.

Theo thông cáo của trường, nhóm tác giả cho rằng đây là một con đường riêng, nằm ngoài các cách hồi phục quen thuộc như thư giãn hay kiểm soát. Nói cách khác, sở thích không chỉ giúp bạn “đỡ mệt” mà còn có thể nuôi dưỡng chính những kỹ năng công việc cần. Một người hay vẽ tập nhìn bố cục; một người chơi cờ tập tính trước nhiều bước.

Bạn nên đọc kết quả này đúng mức: đây là nghiên cứu khảo sát, không có nghĩa cứ vẽ tranh là được tăng lương. Nhưng ít nhất, nó gỡ bỏ cảm giác tội lỗi khi dành một buổi tối cho thứ mình thích.

Chọn sở thích theo kiểu mệt của bạn

Không có sở thích nào tốt nhất cho tất cả mọi người. Một cách chọn thực tế là nhìn vào thứ công việc đang lấy đi của bạn rồi tìm hoạt động bù lại đúng thứ đó. Đây là gợi ý của Nhật Phúc dựa trên khung 4 trải nghiệm hồi phục ở trên, không phải kết luận của một nghiên cứu cụ thể.

Gợi ý chọn sở thích theo kiểu mệt sau giờ làm
Bạn thường mệt vì Thử sở thích kiểu Ví dụ
Ngồi máy tính cả ngày Vận động, dùng tay Đi bộ đường dài, làm vườn, nấu ăn
Họp và nói nhiều Yên tĩnh một mình Đan len, vẽ, ghép hình
Việc lặp lại, nhàm chán Học kỹ năng mới Nhạc cụ, ngoại ngữ, chụp ảnh
Làm việc một mình Có nhóm, có hẹn Câu lạc bộ, chạy nhóm, chơi cờ
Luôn bị đánh giá Không cần giỏi Trồng cây, tô màu, chơi đàn cho vui
Bảng gợi ý chọn sở thích theo kiểu mệt sau giờ làm
Chọn sở thích bù lại đúng thứ công việc đang lấy đi của bạn.

Với dân văn phòng ở thành phố, làm vườn trên ban công hay trồng vài chậu rau là lựa chọn rất dễ bắt đầu: vừa có vận động nhẹ, vừa có thiên nhiên, vừa có “kết quả” nhìn thấy được mỗi sáng. Nếu muốn đi xa hơn, bạn có thể tham khảo bài tắm rừng và 120 phút thiên nhiên mỗi tuần.

Luống rau trồng trong thùng gỗ với hoa sen cạn và chiếc xẻng cắm cạnh
Một luống rau nhỏ cho cả vận động, thiên nhiên và niềm vui thấy cây lớn mỗi ngày. Ảnh: Kerstin Namuth/Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Khi sở thích biến thành áp lực

Sở thích chỉ giúp hồi phục khi nó còn là của bạn. Có ba dấu hiệu cho thấy nó đang dần biến thành một “công việc thứ hai”:

  • Bạn đặt chỉ tiêu cho nó: phải chạy bao nhiêu cây số, phải đọc bao nhiêu cuốn, phải đăng bao nhiêu bài mỗi tuần, và thấy có lỗi khi không đạt.
  • Bạn so sánh liên tục: xem người khác làm đẹp hơn trên mạng xã hội rồi chán không muốn làm nữa.
  • Bạn ép nó phải kiếm ra tiền: biến thú vui thành nghề tay trái khi chưa sẵn sàng, rồi khách hàng và hạn chót kéo theo đúng những áp lực bạn muốn tránh.

Nhớ lại khung hồi phục: cảm giác kiểm soát là một trong bốn yếu tố. Khi sở thích có người giao việc, có chỉ tiêu, bạn mất chính yếu tố đó. Không sai nếu bạn muốn kiếm tiền từ đam mê, nhưng hãy giữ lại ít nhất một thú vui không phải chứng minh gì với ai.

Một rủi ro khác là thời gian. Theo Điều 105 Bộ luật Lao động 2019, thời giờ làm việc bình thường không quá 8 giờ/ngày và 48 giờ/tuần, Nhà nước khuyến khích tuần làm 40 giờ. Nếu lịch làm của bạn thường xuyên vượt xa mức đó, thiếu thời gian cho sở thích là triệu chứng, không phải lỗi của bạn. Bài tuần làm việc 4 ngày có thêm góc nhìn về chuyện này.

Hiểu lầm phổ biến

“Phải có năng khiếu mới nên bắt đầu”

Mục tiêu của sở thích là vui và hồi phục, không phải trở thành người giỏi nhất. Cảm giác làm chủ đến từ việc mình khá hơn chính mình tuần trước, không phải khá hơn người khác.

“Bận quá, không có thời gian”

Bạn không cần cả buổi chiều. Vài buổi ngắn mỗi tuần, đều đặn, đã đủ để giữ một thú vui. Nhiều người phát hiện ra thời gian lướt điện thoại mỗi tối dài hơn họ nghĩ.

“Sở thích là chuyện của người già hoặc người rảnh”

Nghiên cứu 16 nước tập trung vào người từ 65 tuổi, nhưng các nghiên cứu ở người đi làm (1.399 người 19–89 tuổi; 341 nhân viên) cho thấy liên hệ tương tự. Người càng bận càng cần một nơi để đầu óc nghỉ.

Infographic ba hiểu lầm khiến người đi làm bỏ sở thích và sự thật
Ba hiểu lầm thường gặp và cách nhìn lại cho đúng.

Cách bắt đầu lại cho người bận

1. Nhớ lại điều từng làm bạn quên giờ

Hồi nhỏ hay hồi sinh viên, bạn từng say mê gì: vẽ, đá bóng, gấp giấy, chơi đàn? Những thứ từng cuốn bạn đi thường là điểm bắt đầu dễ nhất.

2. Chọn một thứ, dụng cụ rẻ và dễ bày

Đừng mua cả bộ đồ nghề đắt tiền trước. Một cuộn len, một hộp màu, một bộ cờ là đủ để thử xem bạn có thật sự thích không.

3. Đặt lịch cố định như một cuộc hẹn

Ghi vào lịch điện thoại, ví dụ tối thứ Ba và sáng Chủ nhật. Thứ gì có giờ cố định thì ít bị việc khác lấn mất.

4. Để sẵn dụng cụ trong tầm mắt

Càng ít bước chuẩn bị, bạn càng dễ bắt đầu khi đang mệt. Cây đàn treo trên tường dễ được chơi hơn cây đàn nằm trong hộp.

5. Tắt thông báo khi đang chơi

Bật chế độ tập trung (Focus trên iPhone, Digital Wellbeing hoặc Không làm phiền trên Android) và để điện thoại ở phòng khác. Một tin nhắn công việc có thể kéo bạn khỏi trạng thái tách rời ngay lập tức.

6. Xem lại sau một tháng

Tự hỏi: mình có mong tới buổi đó không? Nếu có, giữ. Nếu không, đổi sang thứ khác hoặc rủ thêm bạn chơi cùng. Thử nhiều thứ là một phần bình thường của việc tìm sở thích, giống như cách bạn tìm ikigai của mình.

Infographic sáu bước bắt đầu lại sở thích cho người bận rộn
Sáu bước để có lại sở thích, làm nhỏ và đều thay vì chờ có nhiều thời gian.
Bàn cờ vua bằng gỗ với đầy đủ quân cờ xếp ở vị trí ban đầu
Cờ vua là sở thích có nhóm, có hẹn, hợp với người làm việc một mình nhiều. Ảnh: Wilfredor/Wikimedia Commons, CC0

Câu hỏi thường gặp

Lướt mạng xã hội có được tính là sở thích không?

Theo định nghĩa của các nhà nghiên cứu, sở thích là hoạt động làm lúc rảnh để thấy vui. Nếu bạn lướt theo quán tính và sau đó thấy mệt hơn, nó khó mang lại các trải nghiệm hồi phục như làm chủ hay tách rời. Nếu bạn chủ động theo dõi một chủ đề và học được điều mới, ranh giới sẽ mờ hơn.

Mỗi tuần nên dành bao nhiêu thời gian cho sở thích?

Các nghiên cứu trong bài không đưa ra con số tối ưu. Cách thực tế là bắt đầu từ vài buổi ngắn mỗi tuần, giữ đều trong một tháng rồi điều chỉnh. Sự đều đặn quan trọng hơn thời lượng của từng buổi.

Tập thể dục có được coi là sở thích không?

Có, nếu bạn làm vì thích. Nghiên cứu 16 nước xếp thể thao vào nhóm sở thích. Nhưng nếu bạn tập chỉ vì phải giảm cân và thấy nặng nề, hãy thử thêm một thú vui khác không gắn với mục tiêu nào.

Sở thích có thay được việc điều trị trầm cảm không?

Không. Các nghiên cứu cho thấy sở thích gắn với ít triệu chứng trầm cảm hơn, nhưng đó là liên hệ trong dân số chung. Nếu bạn buồn bã kéo dài, mất hứng thú với mọi thứ hay khó ngủ nhiều tuần, hãy tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.

Có nên biến sở thích thành nghề tay trái?

Có thể, nhưng hãy cân nhắc. Khi có khách hàng và hạn chót, bạn dễ mất cảm giác tự quyết, một trong bốn yếu tố giúp hồi phục. Nhiều người chọn giữ lại ít nhất một thú vui không gắn với tiền.

Kết luận

Từ 93.263 người lớn tuổi ở 16 nước đến những người đi làm đeo máy đo nhịp tim trong 3 ngày, các nghiên cứu cho cùng một hướng: thời gian dành cho điều mình thích gắn với tâm trạng tốt hơn, ít căng thẳng hơn và hài lòng với cuộc sống hơn. Sở thích ngoài giờ làm không phải xa xỉ, mà là một cách hồi phục có cơ sở khoa học, giúp bạn tách khỏi công việc, thấy mình tiến bộ và lấy lại quyền quyết định thời gian của chính mình.

Bạn không cần đợi rảnh mới bắt đầu. Chọn một thứ nhỏ, đặt một lịch cố định và cho mình một tháng. Còn bạn, sở thích nào đang giúp bạn “sạc pin” sau giờ làm? Hãy chia sẻ ở phần bình luận và theo dõi Nhật Phúc để đọc thêm các bài về sống vui khỏe, cân bằng công việc và cuộc sống.

Bình luận

Chưa có bình luận nào. Bạn có câu hỏi hay kinh nghiệm riêng về chủ đề này? Hãy là người mở đầu.

Chia sẻ ý kiến của bạn

Email không hiển thị công khai. Bình luận đầu tiên của bạn sẽ hiện sau khi được duyệt.

Thử ngay hôm nay